Diğer bir çok ülkede olduğu gibi, ülkemizde de özürlülerin yaşamını kolaylaştırmak ve onları çalışma hayatına kazandırmak için bir çok uygulama var. Yaklaşık 8,5 milyon yurttaşımız doğuştan veya sonradan çeşitli nedenler özürlü olmuş.
Hem hükümet, hem de yerel yönetimlerin özürlüleri kucaklayacak ve onların  hayata küsmesini önleyecek projeler geliştirmesi gerekiyor.

Okurlarımızdan özürlülerin haklarına ilişkin çok sayıda soru geliyor. Bu yazıyla da hepsine toptan cevap vermiş olduk.
***
Özürlü aylığı bağlanması
18 yaşını bitirmiş ve herhangi bir yerden geliri olmayanlar emekli sandığına veya bulunduğu yerdeki valilik veya kaymakamlık makamlarına başvuru yaparak 2022 sayılı yasa gereğince aylık bağlanmasını talep edebilir. Herhangi bir sosyal güvenlik kurumundan bir gelir veya aylık hakkından faydalananların yanısıra isteğe bağlı prim ödeyenler, tarım sigortalısı ile birlikte Kuruma prim ödeyenler özürlü aylığı alamayacaktır.
***

Özel eğitim masrafı
Özürlü çocuğun resmi veya özel eğitim merkezlerinde aldıkları gelişim ve eğitime ilişkin giderlerin bir kısmı karşılanmaktadır.
***

Özürlü çalıştırma zorunluluğu
Aynı ilde toplam işçi 50 ve daha fazla olan işyerlerinden kamu sektörü için yüzde 4, özel sektör işletmeleri için de yüzde 3 oranında özürlü çalıştırma zorunluluğu vardır. Bu haktan yüzde 40 ve üzerinde özürlü raporu olan kişiler yararlanabilmektedir.
***

Rapor parası alınmaması
Herhangi bir sosyal güvenlik şemsiyesi altında olmayıp ödeme gücü bulunmayan özürlü vatandaşlardan bağış veya evrak parası adı altında herhangi bir ücret talep edilmemesi gerekmekte olup, 03.12.2002/58 sayılı Başbakanlık Genelgesi uyarınca muayene, tetkik, rapor  ücreti alınmayacaktır.
***

Evde bakım ücreti
Her ne ad altında olursa olsun her türlü gelirleri toplamı esas alınmak suretiyle; kendilerine ait veya bakmakla yükümlü olduğu birey sayısına göre kendilerine düşen ortalama aylık gelir tutarı bir aylık net asgari ücret tutarının (521.89 TL) üçte ikisinden (347.93 TL)  daha az olan bakıma muhtaç özürlülere, resmi veya özel bakım merkezlerinde ya da ikametgâhlarında bakım hizmeti verilmesi devletçe sağlanmaktadır.

Evde bakım parası alabilmek için engelli kişinin ikametgahının bulunduğu yerdeki Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü’ne, Sosyal Hizmetler İlçe Müdürlüklerine, Kaymakamlıklara ve Muhtarlıklara başvurulması gerekmektedir.

Başvuruda, bakıma muhtaç özürlüden, ailesinden veya yasal temsilcisinden aşağıdaki belgeler istenmektedir.

a) Sağlık kurulu raporu (Raporda ağır özürlü bakıma muhtaç yazması gerekiyor)

b) Vukuatlı nüfus kayıt örneği,

c) İkametgâh belgesi,(Çocuk ve bakan kişi)

d) Çocuk için 2 adet vesikalık fotoğraf

e) SSK – Emekli Sandığı – Bağ-Kur kurumlarından alınacak gelir beyanı bilgileri

f) Anne-Baba boşanmış ise; boşandığına dair mahkeme kararı.

g) Bakımı yapacak kişinin dilekçesi ve engellinin vasisi varsa, vesayete ve vasi atanmasına ilişkin mahkeme kararı

h) Tapudan alınacak eşler adına ev kayıt bilgileri

ı) Varsa, öğrenim durumunu gösteren  belge sureti.

Geçen hafta İzmir MS Derneği’nin davetlisi olarak bir toplantıya katıldım. Gerek oradakilere gerekse çok sayıda özürlüden veya özürlü ana-babasından gelen mesajlara bu yazı dizisiyle cevap vermeye çalışacağız. Zira, özürlülerin değişik kanunlardan ve uygulamalardan gelen çok sayıda hakkı, daha doğrusu pozitif ayrımı var.
Özürlülerin (özürlü ana-babalarının) haklarını bu sayfaya uygun olarak 3 ana başlık altında toplamak mümkündür. Bunlardan birincisi Sosyal Güvenlik Mevzuatı’ndan gelen hakları, ikincisi vergi mevzuatından gelen hakları, diğeri de sosyal yardım ile sosyal hizmetlerden gelen haklarıdır.
Bu yazı dizimizde ilk ikisi ele alınacak olup, özürlü ve maluller ile özürlü ve malul yakınlarının sosyal yardım ve sosyal hizmet hakları daha sonra dizi konusu edilecektir.

Özürlülerin Sosyal Güvenlik Hakları
1- Yüzde 40 ve daha fazla oranlı sağlık kurulu raporuyla erken emeklilik hakları.
2- Yaşayan ana-baba üzerinden ömür boyu sağlık yardımı alma hakları.
3- Vefat etmiş ana-baba üzerinden ömür boyu yetim aylığı alma hakları.
4- Özürlü annelerine (çalışması ve isteğe bağlı prim ödemesi şartıyla) erken emeklilik hakları.
5510 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun ana hükümleri 1 Ekim 2008 günü yürürlüğe girdi. Bu kanun ve bu kanunun ortadan kaldırdığı 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu gereğince özürlüler gerek çalışarak, gerekse isteğe bağlı prim ödeyerek emekli olabilirler.
A- Yeni kanunla gelen özürlü emekliliği
5510 Sayılı Kanun’un 28′inci maddesi, 1 Ekim 2008 günü yürürlüğe girdi. Bu kanunun getirdiği özürlü emekliliği hükümleri, 01.10.2008 gününden sonra ilk defa işe girecek olanlar için geçerlidir.
Yeni düzenleme şöyledir:
1- Sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başladığı tarihten önce yüzde 60 ve daha fazla oranda hastalık veya özrü bulunan ve bu nedenle malullük aylığından yararlanamayanlara, en az on beş yıldan beri sigortalı bulunmak ve en az 3960 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olmak şartıyla yaşlılık aylığı bağlanır.
2- Yetkili sağlık kurullarınca usulüne uygun düzenlenecek raporlar ve dayanağı tıbbi belgelerin incelenmesi sonucu, kurum sağlık kurulunca çalışma gücündeki kayıp oranının;
a) Yüzde 50 ila yüzde 59 arasında olduğu anlaşılan sigortalılar, en az 16 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4320 gün,
b) Yüzde 40 ila yüzde 49 arasında olduğu anlaşılan sigortalılar, en az 18 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4680 gün, prim bildirilmiş olanlar herhangi bir yaşa bağlı olmadan özürlü sıfatıyla erken emekli olabilirler. Ama yukarıda sayılan şartlar 01.01.2015 gününden sonra işe girenler için geçerli olup kanunun ek ve geçici maddeleriyle kademe getirilmiştir.

B- 01.10.2008 gününden önce işe girmiş eski SSK’lılarda geçiş süreci
Kanunun geçici 10′uncu maddesine göre;
1- Kanunun yürürlük tarihinden önce ilk defa sigortalı olanlardan, sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başladığı tarihten önce 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 53′üncü maddesine göre malul sayılmayı gerektirecek derecede (2/3 oranında) hastalık veya özrü bulunan ve bu nedenle malullük aylığından yararlanamayan sigortalılar, yaşları ne olursa olsun en az on beş yıldan beri sigortalı bulunmak ve en az 3600 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olmak şartıyla yaşlılık aylığından yararlanırlar.
2- Bu kanunun yürürlük tarihinden önce sigortalı olup bu kanunun yürürlük tarihinden önce veya sonra sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlanmaya hak kazanmış durumda olan sigortalılar hakkında, 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 60′ıncı maddesinin “C” bendinin “b” alt bendi ve geçici 87′nci maddesine göre işlem yapılır .

C- 01.10.2008 gününden önce işe başlamış eski memurlarda geçiş süreci
Kanunun geçici 4′üncü maddesi ile;
1- 5434 Sayılı Kanun gereğince kanuni tabiriyle sakat kadrosuyla başlayan memurlar ile sakat kadrosunda olmamasına rağmen memur olmadan önce yüzde 40 ve daha fazla oranlı raporu olanlar 15 yıllık yani 5400 günlük süreyle emekli olmaktadırlar ve olmaya da devam edeceklerdir.
2- Doğuştan özürlü olup da ellerinde rapor olmayanlar
5510 Sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten (01.10.2008 gününden) önce 5434 Sayılı Kanun hükümlerine tabi olarak çalışmaya başlamış olup, çalışmaya başlamadan önce ilgili mevzuatına göre alınmış ve en az yüzde 40 oranında özürlü olduklarını gösterir sağlık kurulu raporu bulunanlar ile en az yüzde 40 oranında doğuştan özürlü olduklarını belgeleyenlerden aylık talep tarihinde memur (kamu görevlisi) olanlar; en az 5400 gün (15 tam yıl) uzun vadeli sigorta kolları primi bildirilmiş ya da emekli keseneği ödenmiş olması kaydıyla, istekleri halinde emekli olabileceklerdir.
3- Sonradan özürlü olanlar
Çalışmaya başladıktan sonra, kurumca yetkilendirilen sağlık kurullarınca usulüne uygun düzenlenecek raporlar ve dayanağı tıbbi belgelerin incelenmesi sonucu, kurum sağlık kurulunca çalışma gücündeki kayıp oranının;
a) % 50 ila % 59 arasında olduğu anlaşılan sigortalılar, en az 5760,
b) % 40 ila % 49 arasında olduğu anlaşılan sigortalılar, en az 6480 gün uzun vadeli sigorta kolları primi bildirilmiş olması kaydıyla istekleri halinde emekli olacaklardır.
D- Bağ-Kur’lu özürlüler de artık erken emekli olabiliyor
Bağ-Kur (4/B) sigortalılarından özürlü-engelli olduğu için SSK’lılar gibi erken emekli olamayanlara da artık 5510 Sayılı Kanun ile ilk defa erken emeklilik hakkı getirildi. Uygulamaya göre, ilk defa sigortalı olduğu tarihten önce malul (yüzde 60 ve fazlası) olduğu için malullük aylığı bağlanmayanlar, çalışma gücü kaybı yüzde 40 ila yüzde 59 arasında olanlar, 1 Ekim 2008 tarihinden sonra tahsis talebinde bulunmaları durumunda aşağıdaki şartlarda 4/B sigortalılığı kapsamına konulan özürlü emekliliğinden aşağıdaki tablodaki şartlarla yararlanabilecekler.